KOSTA RIKA

Orta Amerika’da devlet, K.’indeki Nikaragua’yla G.’indeki Panamá arasında; 51 000 km?; 3 100 000 nüf. (1992). Başkenti San José. Resmi dili ispanyolca

COĞRAFYA

Yüzey şekilleri çelişkili bir ülkedir. Antiller denizi kıyısındaki alçak ovalar, Güney Nikaragua ovalarını devam ettirir ve ülke yüzölçümünün üçte birine yakınını kaplar. K-B’dan G.-D.’ya doğru uzanan orta kesimdeki yüksek topraklar ülkeyi boydan boya geçer ve çöküntü alanlarıyla (SÖZ gelimi Orta vadi) ayrılmış ya da kesilmiş birkaç bölümden (Guanacaste Cordillerasi, yanardağ kökenli Cordillera central, Talamanca Cordillerasi) oluşur. Büyük Okyanus aklanında görülen özellikler, kirikların ve çarpılmış blokların tektonik hareketlerinin sonucudur: Nicoya ve Osa yanimadaları, platolar ve tepeler içeren bolgelerle birbirinden ayrılan dar ovalar. 8° ve 11° K. enlemleri arasında yer alan Kosta Rika’da bol yağmurlu tropikal bir iklim görülür. Neredeyse sürekli yağmurlu Atlas okyanusu aklanının tersine Büyük Okyanus bölgesinde kurak mevsim 4-5 ay sürer.

1821’de, Kosta Rika’nın bağımsızlığa kavuştuğu sırada nüfusu, hemen hemen tamami orta havzada (ya da Central Valley) toplanmış 70 000 kişi bile değildi. Sömürge döneminde ülkenin çok yavaş kalkınmasının nedeni, işgücü ve maden zenginliklerindeki yetersizliklerdir. Kahve ekiminin artması, iber kökenli bir halkın (% 85’i beyaz) ağır basmasına yol açtı; küçük ve orta büyüklükte tanım işletmeleri öbür Orta Amerika devletlerindekine oranla çok daha fazladır. Birkaç on yıldır Central Valley’ in “lliman topraklar’ında yaşayanlar, adanin çevresindeki ”Sicak topraklar’a indiler ve buraları değerlendirdiler. Bu kırsal yerleşme hareketi, günümüz Kosta Rika’sinin en belirgin özelliklerinden biridir. Kahve (147 000 t) ve muz (Büyük Okyanus kıyısında yaklaşık 1,25 Mt) başlica ürünlerdir. En önemli ihracat kalemleri olan bu iki ürünü çok geriden şekerkamişından elde edilen şeker ve kakao izler. Eskiden beri ve genellikle büyük miktarlarda açık veren dış ticaret, daha çok ABD ve öbür Orta Amerika ülkeleriyle (ticari alanda birleşmişlerdir) yapılmaktadır. Hayvancılik, yeni gelişmeye başlamıştır. Henüz önemsiz ve tüketime dayalı olan sanayinin rolü artmaktadır (GSMH’ nin % 24’ü). Boksit yatakları henüz işletilmemektedir. Kurulu elektrik gücü artmıştır. Tek büyük kenti, başkent San José’dir.

TARİH

Kristof Kolomb’un dördüncü yolculuğu sırasında (1502) doğu kıyısına ayak bastığı Kosta Rika’yı, 1522’de González Dávila gezdi. Juan Vázquez de Coronado’ nun 1563’te kurduğu Cartago kenti 1823’e kadar başkent olarak kaldı. Talamanca bölgesinde sömürge döneminde, birçok kızılderili ayaklanması (özellikle 1709’da) oldu, ama orta vadinin halkı genellikle beyazdı. O tarihte Kosta Rika, Guatemala genel kaptanlığına bağlıydı ve ülke başlıca gelir kaynağını henüz kanal açılmamış olan Panamá’da Atlas okyanusu’nu Büyük Okyanus’a bağlamakta kullanılan katırları yetiştirerek sağlıyordu. Bölge 1821’de, Meksika’nın ardından İspanya’dan ayrıldı, 1823’te bağımsız bir dev: let kuruldu ve kölelik hemen kaldırıldı.

1824-1838 arasında Kosta Rika, Orta Amerika Federal Cumhuriyeti’ nin birleşik beş eyaletinden biri oldu, sonra yeniden hükümran bir cumhuriyet durumuna geldi. 1835-1842 arasında Braulio Carrillo kahve üretimini ön plana çıkardı 1871’de de Cumhurbaşkanı Guardia United Fruit Company’nin kurucularından Minor C. Keith’e Atlas okyanusu kıyısında muz plantasyonları kurmak için ilk imtiyazı verdi. Kosta Rika’nın Nikaragua ile sının uzun tartışmalardan sonra 1889’da saptandı. Panamá ile sınırıysa 1944’te David anlaşması’yla düzenlendi. Nüfusun büyük ölçüde türdeş bir yapıya sahip olması ve ülkenin sınırlı coğrafi çerçevesi, Kosta Rika’ nin oldukça sakin bir siyasal yaşam sürdürmesinin nedenleridir. Yalnızca general Tinoco’nun diktatörlüğü (1917-1919) ülkede 1882’den bu yana süregelmiş olan anayasal düzeni bozmuş ve Kosta RikGonzáles Flores’in başkanlık dönemin den (1914-1917) başlayarak modern ver gi yasalarına kavuşmuş ve devlet ekono mik yaşama müdahale etmeye baslami tır. 1948 seçimlerini liberal Otilio Ulate in kazanması ülkede bir iç savaş baslatt Ama siyasal yaşama egemen olan Jose Figueres Ferrer döneminde “Karayibler lejyonu” muhafazakarlari ezdi. 1949 ka. siminda O. Ulate Cumhurbaşkanı oldu. Yerine, 1953 kasımında “Ulusal kurtulus partisi”nin desteğiyle Figueres secildi, queres’in başkanlık dönemi, dışta, dikta. tör Somoza yönetimindeki Nikaragua ile bircok sinir çatışmasıyla dikkati çeker. ic. teyse, şiddetli bir komunist aleyhtarliai vi rüten Figueres, dinamik “reformcu” bir si yaset uyguladı ve güçlü United Fruit Com pany’den eskisinden çok daha elverisli veni koşullar sağladı. 1958 seçimlerini muhafazakarların kazanmasıyla Mario Echandi Cumhurbaşkanı oldu. Ancak kahve fiyatlarının düşmesi ve bunu izleven iktisadi zorluklar 1962 seçimlerini Ulusal kurtuluş partisi adayı Francisco José Or lich’in kazanmasına yardımcı oldu. JE Kennedy’nin onayak olduğu Orta Amerika başkanları toplantısıyla (San José, 1963) Figueres’in desteklediği siyaset ye niden güç kazandı. 1966 (José Joaquín Trejos Fernández) ve 1978 (Rodrigo Carazo Odio) başkanlık seçimlerini muhafazakârların kazanmasına rağmen, Ulusal kurtuluş partisi, José Figueres (1970’te ve niden seçilmiştir), sonra Daniel Oduber Quirós (1974-1978) ve Luis Alberto Monge (1982’de seçildi) ile Kosta Rika siyasal yaşamına egemen oldu.

ABD, Nikaragua’da sandinista yönetimine karşı çarpışan kontralara yardım ettiği icin 70 milyon dolar yardım verdi; komunizm tehdidine karşı ülkeyi koruyacağını ileri sürdü. İsrail ve IMF’den de kredi sağlandı (1982); dış borçlar ertelendi. Güvenlik ve istihbarat personelinin yetiştirilmesi işini İsrail üstlendi. İsrail’deki büyükelçilik Tel-Aviv’den Kudüs’e taşınınca Islam ülke leri konferansı, üye islam ülkelerine Kosta Rika’yla ilişkilerini kesmelerini önerdi (nisan 1984). Monge Alvarez’in tarafsızlıktan söz etmesine karşın ABD askerlerinin ulkeye gelmesi ve kontraları desteklemesi tepkiyle karşılandı. İktidardaki sosyal de mokrat eğilimli Ulusal kurtuluş Partisi, ocak 1985’teki parti konferansında Oscar Arias Sanchez’i cumhurbaşkanı adayı seçti. Şubattaki seçimleri kazanan Arias, tarafsızlık siyasetini sürdüreceğini, sandinistalara karşı kontralan desteklemeyece ğini ileri sürerken, ABD’ye de yardımlarindan dolayı teşekkür etti. Dünyada kişi başına en çok borç yüklenen ülkelerden biri olan Kosta Rika’nın borç sorununu çözeceği vaadinde bulundu. Arias, kontraların eylemlerini denetlemeye çalıştı. Irangate olayı’nın sorumlusu yarbay North’un kontralara destek sağlanmazsa ABD’nin Kosta Rika’ya yardımı azaltacağı tehdidini Arias’a ilettiği açıklandı. Ülke 3,7 milyar dolarlık dış borcunun faizlerini ödeyemez duruma gelmişti. Tasarruf yoluna gidildi. Hükümetin “kemer sıkma’ siyaseti, çiftçilerin ve sendikaların tepkisiyle karşılaştı. Bu arada başkan Arias, “Arias planı’ diye bilinen barışçı ilkeleri içeren Orta Amerika barış anlaşması’nın imzalanmasına on ayak oldu (ağustos 1987). Bu girişimden dolayı kendisine Nobel barış ödülü verildi. 1990 genel seçimlerini muhafazakarlar kazandı, Rafael Angel Calderón Arias’ın yerine cumhurbaşkanı oldu.

ANAYASA

Birçok değişiklik geçiren 7 kasım 1949 tarihli anayasa başkanlık rejimi tipi bir yapi kurdu. Yasama yetkisi tek bir meclise verilmiştir. Temsilciler (57 kişi) dört yıl süreyle seçilirler. Dört yıl için genel oyla seçilen ve bir daha seçilemeyen bir baş.. kan yürütme yetkisini kullanır ve bakanlan atar.

EDEBİYAT

Baskı tekniğinin geç geldiği (1830) Kosta Rika’da edebiyat önce siyaset ve hukuk konulanyla ilişkiliydi. Bu dönemin ilk önemli kişisi ünlü hatip ve Cádiz Cortesi’nde milletvekili (1810-1813) R. P. Florencio del Castillo’dur (1760-1834). XIX. yy’ın ikinci yarısında Manuel Argüello Mora (1845 -1902) tarihsel romanı geliştirdi, ama Kosta Rika edebiyatında gerçek atılım, lirik alanda, ülkesinden görünümlerin, kirsal kesim yaşamının gözlemcisi ve ulusal sair olarak kabul edilen Aquileo J. Echevarria (1866-1909) ve Lisímaco Chavarria (1878-1913) ile XX. yy’ın başında gerçeklesti. Düzyazıda, Kosta Rika’da gerçekçiliği başlatan (El moto, 1900) ve çağının en önemli dergisinin (Repertorio americano) kurucusu Joaquín García Monge (1881 -1958) ile canlılık dolu yaşam ve töre betimlemelerinin yazar, Magón da denilen Manuel González Zeledón (1864-1936) gibi yazarlar, çağlannin tanığı olmaya yöneldiler. Kent yazan Jenaro Cardona (1863 -1930) (El primo, 1905). Claudio González Rucavado (1865-1925) ve Ricardo Fernández Guardia (1867-1950) gibi yazarlar da bu gerçekçi akım içersinde yer alırken, Alvarado Quirós (1876-1945) ve Rafael Angel Troyo’da (1875-1910) estetik kaygı ağır bastı. Çağdaşçılığın başlıca temsilcisi şair ve düşünür Roberto Brenes Mesén’di (1874-1947). Ama bu akımın etkileri Rafael Cardona (doğm. 1892), Julián Marchena (doğm. 1897) ve Fernando Centeno Güell’de (doğm. 1908) hâlâ hissedilir. En önemlileri bugün Meksika vatandaşı olan Alfredo Cardona Peña (doğm. 1917) ve Eunice Odio (doğm. 1922) olan çağdaş şairler arasında, Arturo Montero Vega, Eduardo Jenkins Dobles, Enrique Mora, Mario Picado Umana ve Alfonso Chase’ nin de adlarni anmak gerekir. Düzyazicilar arasında, her şeyden önce bir filozof olan Moisés Vicenzi (1895-1964), eğitimci, sol eğilimli militan ve gençler için öykūler yazan Carmen Lyra (1888-1951) ile psikolojik öykü geleneğine sadık Yolanda Oreamuno’dan (1916-1956) sonra roman ve öykü, José Marín Cañas (doğm. 1904), Joaquín Gutiérrez (doğm. 1918) ve özellikle Carlos Luis Fallas (1909-1966) ve Fabián Dobles (doğm. 1918) ile esinini toplumsal sorunların betimlenmesinde aradı. Öykü türü, El ultimo que se duerma’nın (1976) yazan Fernando Duran Ayanegui (doğm. 1939), Carmen Naranjo ve zenci öykücũ Quince Duncan ile parlak bir atilim gerçekleştirdi.

ARKEOLOJİ

Boruca ve Diquis bölgelerinde ortaya çıkarılan La Concepción (İ.Ö. I. yy. başı) ve daha geç bir döneme tarihlenen Aguas Buenas evreleri, ülkenin güneyinde en eski çanak çömlek kültürü evreleridir. La Concepción evresi, alçak topraklarda ve Panamá’da, Chiriquí ilindeki tepelerin eteklerinde bulunan mezarlarla tanınır. Uzerinde sırasıyla kırmızı boyalı ve kazima bezekli bölümlerin bulunduğu yuvarlak dipli çanaklar en çok rastlanan mezar eşyaları arasında yer alır. Bu çanakların bazıları üç ayaklıdır.

Panamá sının boyunca görülen Aguas Buenas evresinde de kazıma bezekli çanak çömleğe rastlanır. Ayrıca, kırmızı boyalı ve hayvan biçimi verilmiş eklentilerle süslü çömlek türleri de vardır. Diquís deltasında, çakıltaşından duvarlarla desteklenmiş, 3 m yüksekliğinde, kerpiçten platform kalıntılan ortaya çıkarıldı. Çanak çömleğin dışında, bu bölgede ele geçen en ilginç buluntular, büyük bir olasılıkla son Diquís evresine, yani yaklaşık XIV. yy’a tarihlenen, insan biçiminde, kireçtaşi ya da granit heykelciklerdir. Kosta Rika’ nin kuzey kesiminde, Atlas okyanusu kiyisi yakınındaki en önemli arkeolojik bu luntu yeri Las Mercedes’tir. Burada, yan kenarları kil harçla tutturulmuş çakıllarla kaplı toprak bir platform ve onu çevreleyen tepecikler ortaya çıkarıldı. Zemin ve tavanları taş levhalarla kaplanmış mezarlarda çok sayıda buluntu ele geçirildi: çanak çömlek, oymali dibek taşlan, insan biçiminde heykelcikler, kazıma bezekli doşeme taşlan ve altın süs eşyalan. Kosta Rika’nın K. B’sinda, Guanacaste ilinde yapılan kazılar, bölgenin uzun süren bir yerleşime sahne olduğunu ortaya koydu. 10.300’den ispanyol fethine kadar çeşitli çanak çömlek Osluplan birbirini izledi.